Woensdag, 10 maart 2010 | RSS

Hoefbevangenheid

...en de relatie tot het fructaangehalte in gras

Hoefbevangenheid en de mogelijke oorzaak is sinds jaar en dag actueel, vooral onder de sobere rassen, maar het kan alle paarden treffen. De oorzaak van hoefbevangenheid moet, naast sommige medicijnen, o.a. worden gezocht in de voeding, daarover zijn geleerden het eens. Lange tijd is men in de veronderstelling geweest dat eiwit de boosdoener was.

Jaren geleden kwamen er al teksten en geruchten uit Amerika over fructaangehalte in gras en de relatie tot hoefbevangenheid. Daarna werd ontdekt dat ook de hoeveelheid koolhydraten (zetmeel en suikers) in krachtvoer een rol spelen. Onderstaand volgt een overzicht van de oorzaken van hoefbevangenheid, welke tekenen erop wijzen dat je paard hoefbevangen dreigt te raken, en wat je kunt doen om een dreigende hoefbevangenheid te voorkomen.

Hiernaast een schema waarin het fructaangevaar staat aangegeven, met dank aan Hoefnatuurlijk.nl. De tabel geeft slechts een indicatie van de mogelijke hoeveelheid fructaan in het gras aan de hand van de temperatuur en de hoeveelheid zonneschijn. Hierbij wordt geen rekening gehouden met factoren als het soort gras, hoe kort het afgegraasd is, en de beschikbaarheid van voedingsstoffen en water, welke factoren ook allemaal invloed hebben op het fructaangehalte van het gras.

Oorzaken hoefbevangenheid
Hoefbevangenheid, een ontsteking van de hoeflederhuid, kan door meerdere dingen veroorzaakt worden, zoals bijvoorbeeld het aan de nageboorte blijven staan, toediening van medicijnen (vooral NSAID's), een ontsnapt paard dat de voerkist leegeet, te lang en/of te hard draven over een te harde ondergrond (mechanische hoefbevangenheid), etc. Vaak is de hoefbevangenheid in deze gevallen acuut en ernstig (denk aan het beeld van paarden die helemaal op de achterhand hangen om de voorhand te ontlasten). Het kan er echter ook insluipen, doordat het paard dagelijks teveel suikers (zoals fructaan in gras) en zetmeel (granen/krachtvoer) binnenkrijgt. (Aan deze paarden is meestal niet meer te zien dan dat ze 'wat gevoelig lopen'.) Dit artikel beperkt zich tot deze laatste oorzaak.

Paarden eten koeiengras
Veelal wordt in paardenweiden gras gebruikt wat eigenlijk bedoeld is voor koeien, het is ontwikkeld om koeien zo veel mogelijk melk te laten geven. Dat gras, veelal Engels Raaigras, bevat weinig structuur, veel eiwit en vooral veel fructaan. De hoeveelheid fructaan in het gras wordt verergerd door dat paarden het gras korter afgrazen dan koeien doen. Bemesting met gier en kunstmest zorgt ervoor dat het gras goed groeit, maar nog minder structuur heeft. Verder zijn kruiden uit veel weiden zo goed als verdwenen.
Paard in 'vette' weiPaard in 'vette' wei
Wilde paarden: bron: www.hoofrehab.comWilde paarden: bron: www.hoofrehab.com

Het verteringsstelsel van paarden is er echter op gebouwd om stengelig, structuurrijk gras en andere vegetatie met weinig voedingsstoffen te verwerken. Het is niet ingesteld op zoveel eiwitten en vooral suikers (fructaan) en raakt daardoor uit balans.

Gras - fructaan
Gestresst gras bevat veel fructraan. Stressfactoren zijn:

  • Kortgegraast gras is gestresst. Zeker het ‘koeiengras’ (Engels Raaigras) wat in Nederland meestal in de weides groeit; paarden grazen dat af tot onder het groeipunt.
  • Onbemest gras is ook gestresst, omdat het voedingsstoffen tekort komt. Voedingsstoffen die vaak niet meer zomaar in de grond zitten, omdat het is uitgespoeld of de grond te intensief gebruikt is. Normaal bemesten (best op basis van een grondonderzoek) is beter. In principe is compost het beste om mee te bemesten, nadeel is dat daar de samenstelling weer niet van bekend is, zodat je niet weet of er overschotten of tekorten zijn aan bepaalde mineralen.
  • En ook gras wat water tekort komt is gestresst.

Verder bouwt gras zowiezo iedere dag opnieuw fructaan op, dat is een onderdeel van het groeiproces van gras (fotosynthese). Hoeveel ligt aan het weer, nat en/of bewolkt: weinig fructaan, droog en zonnig (in feite ook stress): meer fructaan. ’s nachts wordt dat fructaan weer afgebroken (doordat het gras wel verder groeit maar geen licht krijgt), weides zijn ’s morgens dus veiliger dan ’s middags. MAAR als het ’s nachts gevroren heeft of in ieder geval flink koud is geweest, wordt het fructaan niet afgebroken (omdat de groei dan stilstaat) maar is het gehalte juist nog hoger geworden, dan is het gras ’s morgens dus ook al gevaarlijk (en het bouwt gedurende dag weer op, en als het dan weer ’s nachts vriest ... enz. enz.). Dit zijn omstandigheden die in het voor- en najaar vaak voorkomen, vandaar dat dat extra gevaarlijke periodes zijn.
Paarden die normaal tot hard gewerkt worden en paarden die zo gelukkig zijn dat ze er minder last van hebben kunnen goed omgaan met deze fructaangehaltes, maar de ‘pasture potatoes’, of degenen in licht werk, die moeten al meer uitkijken. En paarden die wel gevoelig zijn voor suikers (vaak robuuste rassen, en insuline resistente paarden) al helemaal, ook als ze 24/7 op de wei staan, ze ‘wennen’ hier niet aan.

Krachtvoer
Verreweg het meeste paardenvoer wat in Nederland gemaakt wordt bevat (veel te) veel zetmeel en suikers voor gevoelige paarden. Die zitten vnl. in graan, en aangezien dat het hoofdbestanddeel is van veel voeders is dat wel logisch. Gemiddeld liggen de percentages suiker en zetmeel tussen de 30 en 40%. Voor paarden die dreigen hoefbevangen te raken (of dit misschien al zijn), is dit dus niet geschikt. Gelukkig komen steeds meer producenten ook met een variant waar 15% en minder zetmeel en suiker in zit, zoals bijvoorbeeld:
- Masters - Seniorenslobberbrok (11%)
- Marstall - Vito (ca. 10%)
- Dodson & Horrell Safe & Sound, Leisure mix, Pasture nuts (variëren van <10% tot <15%)
- St Hippolyt Equigard (9%)
- HiPro - Flexible move (staat nog niet op de site)
- Subli Senioren Priores (ca. 6%)
- Agrobs Wiesencobs (2,5% fructaan, geen zetmeel)
Soortgelijke wiesencobs worden ook verkocht door St Hippolyt (Pre Alpin), Equifit (Pre Alpin Protein Light) en Marstall (Wiesencobs).

Fruit
Appels (en ander fruit) en wortels, die lekkere gezonde snacks ;-), bevatten best veel suikers. Het is dus beter deze niet te geven aan gevoelige paarden. Probeer als alternatief bijvoorbeeld eens groentes als broccoli, bleekselderij, komkommer of koolraap.

Is/wordt mijn paard hoefbevangen?

Hoefbevangenheid kan ieder paard treffen, dikke(re) paarden lopen echter meer kans op hoefbevangenheid, zoals ook paarden met insulineresistentie en paarden met de ziekte van Cushing.
Of je in de gevarenzone komt kan je o.a. voelen aan de hardheid van de manenkam. Hoe harder die is, hoe meer je moet gaan uitkijken voor hoefbevangenheid. Ook de kuil boven de ogen is een indicator, als die gevuld raakt moet je gaan uitkijken.
Om een idee te krijgen of je paard te dik is of niet kan je bv hier kijken:
- www.shady-acres.com/susan/conditionscore.shtml, of hier:
- www.thehorse.com/pdf/nutrition/bcs-poster.pdf.

Bij hoefbevangen paarden denken we allemaal aan het beeld van een paard wat op z'n achterthand hangt om de voorhoeven te ontlasten. Dit is de ergste fase van hoefbevangenheid. Acute hoefbevangenheid kan zich ineens in deze erge mate manifesteren. Hoefbevangenheid die erin sluipt doordat het paard constant teveel fructaan en/of koolhydraten binnenkrijgt, is echter al lang aan de gang voor het stadium van achteroverhangen (erngstige hoefbevangenheid). Voordat het zover is, zijn er al vele tekenen dat dit eraan zit te komen (lichte en matige hoefbevangenheid).

Van www.safergrass.org:

  • lichte hoefbevangenheid:

    • paard stapt meestal normaal, maar draaft met kortere passen, wil eventueel niet galopperen. Draaft goed op zachte ondergrond, maar kort op harde ondergrond. Is voorzichtiger met waar hij zijn voeten neerzet. Wil niet draaien met een (voor)voet op de grond, maar maakt in plaats daarvan kleine pasjes om een korte draai te maken.

  • matige hoefbevangenheid:

    • paard stapt nu ook voorzichtig. Wil liever niet meer draven. Zijn soms kreupel, zeker als de ene voet meer zeer doet dan de andere. Landt eventueel zeer overdreven op de hiel om de teen te ontlasten. Weigert een korte draai te maken. Wil liever alleen op zachte ondergrond lopen. Kloppende ader in de kootholte is soms waarneembaar.

  • ernstige hoefbevangenheid

    • paard weigert te lopen, loopt alleen wanneer daartoe gedwongen en dan met zeer kleine korte pasjes. Hangt achterover. Ligt veel.

Welke maatregelen kan je nemen

Er zijn best een aantal dingen die je kunt doen als je paard hoefbevangen is of dreigt te raken. Het spreekt voor zich dat je, zeker in matige en ernstige gevallen, de dierenarts raadpleegt, en met hem/haar een behandelplan afspreekt.

Hooi/krachtvoer
Week het hooi. Minimaal een half uur, maximaal een uur. Je haalt op die manier tot 40% van het fructaan uit het hooi. Het is duidelijk dat je het water maar 1 keer kunt gebruiken, daarna zit het vol suikers, en zou je daar de volgende portie hooi weer in weken, gaan die suikers juist weer in het hooi zitten. Week ook niet langer dan een uur, dan verdwijnen er teveel mineralen uit het hooi, en maak je, zeker bij warmer weer, kans dat er een gistingsproces op gang komt (er verschijnen dan belletjes).
Verminder de hoeveelheid krachtvoer, of stap over op een voer met maximaal 15% suikers en zetmeel. Of ga over op een beetje bietenpulp met een supplement. Let er daarbij wel op dat bietenpulp ook niet zonder suikers is (5 - 20% suiker zit er nog in), en let ook op wat voor supplement je kiest, daar wil ook nog wel eens zetmeel of suikers (melasse) in zitten.

Grasmanagement
Het staat buiten kijf dat het voor je paard beter is om buiten te zijn en te kunnen bewegen, dan om in een stal stil te staan. Voor hoefbevangen paarden is het beter om in een bak of paddock zonder gras te staan en alleen (geweekt) hooi te eten, maar als je alleen maar een wei hebt, of toch weidegang wilt geven, kan je denken aan het beperken van het aantal graasuren (let hierbij op het tijdstip, probeer in te schatten wanneer het fructaangehalte in het gras het laagst is). Je kunt je paard een graaskorf om doen. Dat vinden ze zeker in het begin meestal helemaal niet leuk, maar de meesten leren er na verloop van tijd prima mee te grazen. Je kunt ook aan stripbegrazing doen.

Heb je een eigen weide, dan kan je eventueel denken aan het inzaaien met een grassoort die minder fructaan bevat (zie links voor bedrijven die dat leveren), of het inrichten van je wei als een 'paddock paradise' (zie links).

Beweging
Bij een paard dat om wat voor reden dan ook niet meer aan het werk gezet kan worden, zijn de maatregelen die je met voeding kunt nemen eigenlijk de enige opties die er zijn. Mag je paard wel werken, dan is het beste wat je kunt doen om hoefbevangenheid te voorkomen, naast het nemen van maatregelen rond en met het voer, hem/haar (veel) beweging te geven, zodat de suikers en zetmeel verbrand worden.
Is je paard eenmaal hoefbevangen, dan hangt het een beetje af van de ernst ervan. Zwaar hoefbevangen paarden hebben meestal te veel pijn om nog te willen of kunnen bewegen. Voor lichtere gevallen is lichte beweging meestal beter. Geen gedwongen beweging (tenzij je geen keus hebt), maar het paard zelf laten bewegen, door in de bak/paddock overal kleine hoopjes hooi neer te leggen. Bewegen zorgt ervoor dat de bloedsomloop in de hoef wordt gestimuleerd en afvalstoffen worden afgevoerd, zodat de druk en dus de pijn afneemt. Als je paard erg gevoelig loopt kan je overwegen hoefschoenen (eventueel met pads erin) aan te doen. Bestellen daarvan kost natuurlijk tijd, in de tussentijd is het een idee om bij een bouwmarkt of tuincentrum een knielkussen te kopen, de omtrek van de hoef erop af te tekenen en dat uitknippen/uitsnijden, en dat vervolgens met ducktape onder de hoef te plakken (zie bv. hier: www.happyhoofpads.com/instructions.asp).

Links

Speciale aandacht voor een aantal artikelen:

Bronnen
- Barefoothorsecare, een Amerikaanse mailgroep bij Yahoo
- Pete Ramey, hoof rehabilitation specialist
- Safergrass, site over fructaan in gras
- nicolette.hebing.net, schrijfster van het boekje over zomereczeem
- The Horse.com, duizenden artikelen over alles wat met paarden te maken heeft